به گزارش مفدا بم، اندام خیالی(Phantom limb) به حالتی گفته می‌شود که تصور می‌شود اندام قطع شده یا جدا شده یا حتی یک عضو مثل آپاندیس، همچنان به بدن متصل و به شکل سابق قابل استفاده است. تقریبا ۶۰ تا ۸۰ درصد افرادی که دچار قطع عضو شده‌اند، اندام خیالی را حس می‌کنند و اکثریت آنها این حس را دردناک می‌دانند. این حس حتی گاهی در اندام‌های غیر قابل حرکت یا دست کم غیر قابل حرکت به شکل ارادی مانند دندان و پستان نیز ایجاد می‌شود. حس اندام خیالی اغلب برای بازه زمانی کوتاهی رخ می‌دهد ولی در شرایط بدتر ممکن است به فشار روانی و اضطراب طولانی مدت نیز منجر شود.
دکتر حکیمه کریمی، فلوشیپ فوق تخصص درد، رتبه اول برد تخصص بیهوشی و مراقبت های ویژه، و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی کرمان، در این باره توضیح می دهد؛
درد فانتوم چه علائمی دارد؟
در اندامی که قطع می گردد ما دو مدل درد داریم، یکی درد اندام خیالی (درد غیر واقعی در عضوی که دیگر وجود ندارد) و یکی درد استامپ (درد حقیقی در محل قطع عضو) علل و درمان های این دو درد باهم متفاوت دارد و در بیش از نیمی از بیماران این دو درد باهم وجود دارد
غالبا درد خیالی بلافاصله بعد از جراحی رخ می دهد. درد خیالی از لحاظ ماهیت ثابت نیست ولی تغیرات کیفیت آن در عرض سالها رخ می دهد.
درد خیالی معمولا گذرا می باشد ولی بعضی از بیماران درد پایدار با دورهای تشدید را ذکر می کنند.
طول مدت حملات بین ثانیه ها یا دقایق تا ساعتها یا روزها می باشد. درد خیالی معمولا در بخش های انتهایی اندام قطع شده و معمولا دردستهایا پاها محدود می شود. درد ممکن است به صورت گزگز، حالت نیشگون گرفتن، حالت فشاری، درد مبهم، سوزن سوزن شدن، حالت چاقو خوردن، تیر کشنده، درد ضربان دار دیده شود. در بعضی موارد دیده می شود که بیمار عضو قطع شده را در وضعیت خاصی قرار می دهد یا بیمار اسپاسم هایی را در اندام حس می کنند. شبیه کیفیت درد، شدت در بیماران از خفیف تا شدید متغیر می باشد .
عوامل فیزیکی مثل آب و هوای بارانی، دفع مدفوع، سردی هوا، استفاده از پروتز، کاهش جریان خون، ادرارکردن، فشار به عضلات، عوامل روحی مثل توجه محرکهای روحی مثل اضطراب، استرس درد خیالی با تغییر وضعیت بهبود نمی یابد.
علت درد فانتوم یا درد خیالی چیست؟
علت دقیق ایجاد چنین مشکلی مشخص نیست؛ اما، اینگونه به نظر می‌رسد که ناشی از مغز و نخاع باشد.
در واقع طی اسکن‌های تصویربرداری (MRI) یا توموگرافی پوزیترون (PET)، بخش‌هایی از مغز که به لحاظ عصبی به اعضای قطع شده متصل بودند، هنگامی که فردی دچار درد فانتوم است، در حال فعالیت هستند.
همچنین نتایج برخی از مطالعات به این صورت بوده است، از آنجایی که ناحیه قطع شده دیگر قادر به دریافت اطلاعات حسی نیست، اطلاعات به قسمت دیگری ارجاع داده می‌شود.
به عنوان مثال اگر دست فردی قطع شده باشد، اطلاعات حسی به گونه منتقل می‌شود، به همین جهت زمانی که گونه لمس می‌شود، بیمار احساس می‌کند که دست قطع شده او لمس می‌شود.
درد فانتوم چگونه تشخیص داده می‌شود؟ آیا می‌توان از درد فانتوم جلوگیری کرد؟
بطور کلی هیچ راه حل شناخته شده ای برای پیشگیری از درد فانتوم نداریم، در پیشگیری از درد خیالی مث سایر درد های مزمن دیگر دیده شده است که میزان درد قبل از عمل بر شدت درد بعد از عمل اثر دارد مثل بیماران دیابتی و ضایعه نخاعی، که سیگنال های درد محیطی کاهش یافته دارند بعد از قطع عضو احتمال درد خیالی در انها کمتر است بنابراین کنترل درد قبل، حین و بعد از قطع عضو باید بطور موثری انجام شود و از روش ها و داروهای مختلف استفاده کرد.
از آنجایی که این نوع درد در افرادی که قبل از قطع عضو دچار درد در آن ناحیه از اندام خود بوده‌اند، بیشتر است، برخی از پزشکان متخصص بیهوشی و فوق تخصص درد بی حسی منطقه ای به روش نخاعی یا اپیدورال در روز منتهی به قطع عضو پیشنهاد می‌کنند.
پس از جراحی، خطر ایجاد هر گونه درد احتمالی به شدت کاهش پیدا می‌کند که این راهکار درمانی به عنوان روشی برای جلوگیری از درد خیالی است.
هیچ آزمایش مشخصی برای تشخیص این بیماری وجود ندارد؛ اما، پزشکان بر اساس شرایط بیمار و علائمی که دارد، این نوع درد را تشخیص خواهند داد. ذکر دقیق علائم بیمار می‌تواند به تشخیص پزشک کمک کند معمولا بر اساس تاریخچه بیمار و رد سایر علل به درد فانتوم پی می بریم
درد خیالی چگونه درمان می‌شود؟
به‌طور کلی راهکارهای درمانی که برای بیماران در نظر گرفته می‌شود به شرح زیر است:
بلوک گانگلیونهای سمپاتیک با داروهای بی حس کننده، مصرف داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی یا مسکن- داروهای ضد افسردگی- داروهای ضد تشنج- مسدودکننده‌های بتا- شل کننده عضلانی- تزریق دارو
مخدر ها خیلی باید با احتیاط مصرف شوند زیرا خطر وابستگی وجود دارد و به تنهایی نباید استفاده شوند و در کنار داروهای ضد افسردگی باید باشند.
برخی از درمان‌هایی که تکانه‌های الکتریکی به عصب، مغز یا نخاع می‌فرستند، ممکن است به کاهش درد کمک کنند. این دسته از درمان‌ها شامل موارد زیر است: تحریک عصب- تحریک نخاع- تحریک الکتریک عصب زیر پوستی (TENS)- بازسازی عصب قطع شده – محرک مغناطیسی
از دیگر درمان‌های مکمل می‌توان به موارد زیر اشاره کرد که به تسکین درد فانتوم کمک می‌کند: طب سوزنی- بیوفیدبک- ماساژ- مدیتیشن
جعبه آینه: این دستگاه حاوی آینه هایی است که به نظر می رسد یک عضو قطع شده وجود دارد. جعبه آینه دارای دو دهانه است – یکی برای اندام سالم و دیگری برای اندام باقی مانده. سپس فرد تمرینات متقارن را انجام می دهد، در حالی که حرکت اندام دست نخورده را تماشا می کند و تصور می کند که در واقع حرکت اندام قطع شده را مشاهده می کند. برخی از مطالعات، اگرچه نه همه، نشان داده اند که این تمرین ممکن است به تسکین درد فانتوم کمک کند.
تحریک مغناطیسی ترانس کرانیال مکرر (rTMS): در این درمان از یک سیم پیچ الکترومغناطیسی که روی پیشانی قرار می گیرد استفاده می شود. پالس های کوتاهی از طریق سیم پیچ ارسال می شود که باعث ایجاد جریان های الکتریکی کوچک در اعصاب واقع در ناحیه ای خاص از مغز می شود. تحقیقات نشان می‌دهد که این درمان ممکن است برای درد فانتوم مفید باشد، اگرچه هنوز به طور خاص برای این وضعیت تأیید نشده است. میدان مغناطیسی مشابه میدانی است که در اسکن‌های MRI استفاده می‌شود. عوارض جانبی ممکن است شامل سردرد خفیف یا سبکی سر باشد
استفاده از واقعیت افزوده: روش درمانی که اخیراً مورد استفاده قرار گرفته و نتایج دلگرم کننده‌ای داشته، استفاده از واقعیت افزوده و حرکت اندام مجازی در این محیط است. در این روش بیماران به حسگرهای مایوالکتریک تجهیز می‌شوند تا از سیگنال‌های ماهیچه‌ای اندام قطع شده برای حرکت اندام مجازی در واقعیت افزوده استفاده شود. این روش تأثیر شگرفی در کاهش درد اندام فانتوم دارد. نکته مهم در درمان این است که برای موثر بودن درمان باید حتما باید از چند درمان همزمان استفاده شود.
انتهای پیام/
خبرنگار مفدا بم: معصومه سدری زاده
ارسال نظر